Wednesday, May 17, 2017

ՏՆԱՅՆԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԸ

Աչալուրջ հետեւեք գրքերին, դրանցից շատերը 
ենթակա են խստագույն դատի, 
ինչպես դատում են չարանենգ եւ վտանգավոր հանցագործներին. 
խլելով ընթերցողի թանկագին ժամանակը, 
նրանք մահացու հարված են հասցնում լավ գրքերին:

Ջոն ՄԻԼՏՈՆ

Ինչպես ասում են, հերթական անախորժությունը անգլիական բարեկիրթ ընտանիքումՙ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտը հրապարակ է հանել մի շատ ձախավեր գիրք, որ, ոչ ավել, ոչ պակաս, կոչվում է «Հայոց գրականության պատմություն. երրորդ հատոր»: Մինչեւ հիմա «Հայ գրականության պատմություն» էր («Սովետահայ գրականության պատմություն», «Հայ նոր գրականության պատմություն»), հիմա չգիտես, թե ինչ տրամաբանությամբ, դարձել է «Հայոց», այսինքնՙ «Հայերի գրականության պատմություն»: Պարզվում է, որ մյուս ժողովուրդները հիմար են, որ չեն գրում «Ֆրանսիացոց» կամ «Անգլիացոց գրականության պատմություն»... Ի դեպ, «Գրական թերթին» ուղղված իր նշանավոր Թղթում ինստիտուտի նորընծա տնօրեն, բանասիրության դոկտոր Վարդան Դեւրիկյանը գրում էՙ «Հայ գրականության պատմություն» վեցհատորյակի երրորդ հատորը...»: Տնօրենը, պարզվում է, իրենց տպած գրքի ճիշտ անունը չգիտի... Ճիշտն ասած, տնօրենի եւ իր աշխատակցի` «Գրական թերթ»-ին ուղղված նամակները մի լավ հոդվածի հրաշալի նյութ են, բայց լավ կլինի, որ բանը դրան չհասնի, Աստված տա, որ ես այդ հոդվածը չգրեմ...

Բայց դառնանք գրքին:

«Հայ գրականության պատմության» հինգհատորյակը լույս է տեսել շուրջ հիսուն տարի առաջ, գաղափարական ա՛յլ ժամանակներում: Սպասելի էր, որ այս նոր հրատարակության մեջ պետք է մատնացույց արվեր նախորդ հրատարակության հնացածության աստիճանը, ցույց տրվեին բացթողումները, սխալները, վրիպումները եւ մնացած բոլոր թերություններն ու պակասությունները, շարադրվեին այն նոր սկզբունքներն ու մոտեցումները, որոնցով առաջնորդվել է այս նոր հրատարակությունը, եւ ի ցույց դրվեին այս հրատարակության առավելությունները:

Բայց նման բան չի արվել, որովհետեւ գրքում այդ ամենը չկա:

Ենթադրվում է, որ Գիտությունների ակադեմիայի Գրականության ինստիտուտի հրատարակած գրականության պատմության հատորը պետք է, ինչ խոսք, գրված լինի գրագետ լեզվով, գիտական (գրականագիտական) պատշաճ մտածողությամբ եւ շարադրանքով եւ իր մեջ պարունակի գիտական նոր բացահայտումներ, նոր գաղափարներ, գիտական օրինակելի տեսություն եւ ունենա գիտական կուռ համակարգ... Նման հրատարակությունը պետք է գիտական սպառիչ խոսք եւ ուղեցույց լինի ե՛ւ գիտնականների ու մասնագետների, ե՛ւ ուսանողության, ե՛ւ առհասարակ բոլորի համար:

Մինչդեռ այս գրքում շատ բան անհաճո զարմանք ու տարակուսանք է պատճառում, շատ բան պարզապես մերժելի է, իբրեւ ոչ գիտական ըմբռնում ու շարադրանք, շատ բանՙ ուղղակի զավեշտական է, մի բան, որ շատ բնորոշ է այս հատորին: Հատորը հանգամանալից քննության ենթարկելու համար անհրաժեշտ են ոչ թե տասնյակ, այլ հարյուրավոր էջեր:

Հատորի նյութերը երկու կարգի են: Նյութերի մի մասը շարադրված է գրագետ, մասնագիտական լեզվով եւ գիտական պատշաճ մակարդակով: Այստեղ ես ասելիք չունեմ:

Նյութերի մյուս մասը ծանր խոհերի է մղում եւ դառն զգացումներ է առաջացնում: Ես խոսելու եմ դրանց մասին:

«Ներածության» մեջ (հեղինակՙ ակադ. Ս. Սարինյան) առաջարկվում է գիտական պարբերացման նոր մոտեցում եւ նոր սկզբունք: Անսպասելիորեն հայ գրականության եւ մշակույթի մեծագույն գիտակ է դառնում Լեոն: Իր հայրենակից Լեոյի հուշակոթողի նման բարձրացումը շատ հասկանալի է Ս. Սարինյանի պարագային, հասկանալի է եւ, ինչ ասեմՙ նաեւ ծիծաղելի: Ի դեպ, ահա թե ինչ կարծիք ունի, ինչ է գրում Վահան Տերյանը Լեոյի գրականագիտության մասին. «...մինչեւ որ մեջտեղից չվերանա հայկական տափակ մտածողության այդ կլասիկ ներկայացուցչի (Լեոյի.- Ե.Տ.-Խ.) ժառանգությունը, մեր գրական քննադատությունը չի կարող առաջ գնալ եւ ծառայել իր նպատակին»: Կարծեմ թե Տերյանը գրականություն մեզանից,- չեմ ուզում ասել` ձեզանից,- լավ էր հասկանում: Իսկ ո՞ւր է մնում մեր ողջ հայագիտությունը, ուր է մնում «հայագիտության վիթխարի կաղնին»ՙ Մանուկ Աբեղյանը, որն, ի դեպ, իր «Գրականության պատմությունը» ավարտում է Սայաթ-Նովայով եւ 19-րդ դարի սկզբի մխիթարյան բանաստեղծներով: Պարբերացման մասին խոսելիս հարգարժան ակադեմիկոսը մատնացույց է անում եւ վկայակոչում է Մոսկվայի հրատարակած քառահատոր «Ֆրանսիական գրականության պատմությունը» ռուսերեն լեզվով: Վկայակոչում էՙ առանց այդ հրատարակության մատենագիտական տվյալները բերելու: Հարց է առաջանումՙ ինչո՞ւ: Պատասխանը, իհարկե, պարզ է: Որովհետեւ «Ֆրանսիական գրականության պատմության» առաջին հատորը լույս է տեսել 1946 թվականին: Զարմանալի է, որ գիտնական-գրականագետը մատնացույց է անում ոչ թե որեւէ ժամանակակից գիտական ուսումնասիրություն, այլ ուղիղ յոթանասուն տարի առաջ Ստալին-Բերիայի քաղաքական ռեժիմի հրատարակած, Ստալին-Բերիայի երկրի գաղափարախոսությամբ շարադրված գիրքը: Եվ առավել զարմանալի է, թե ինչու հարգարժան ակադեմիկոսը, որը «Ներածության» առաջին էջում օտարալեզու գրականություն է մատնացույց անում, չի վկայակոչում արդի ֆրանսիական գրականագիտության որեւէ գիրք: Էական չէ, թե ռուսները յոթանասուն տարի առաջ ինչպես էին պարբերացնում ֆրանսիական գրականությունը, էական է այն, թե ֆրանսիացիներն իրենք ինչպես են այսօր պարբերացնում իրենց գրականության պատմությունը: Սա կլիներ իրոք գիտական մոտեցում:

Մեղմ ասած, վիճելի է հայ նոր գրականության պատմությունը 17-րդ դարից սկսելը: Գիտական հիմնավորում եւ փաստարկումներ չկան, Լեոյի եւ այլոց դատողությունները չեն համոզում: Սայաթ-Նովայի երգերը (բանաստեղծությունները) չեն, որ ձեւավորել են հետագա դարերի հայ գրականությունը, մինչդեռ «Աղասու ձին, այո՛, շատերի տակ խաղաց»: Սայաթ-Նովայի խաղերը ոչ ազդել են գրականության վրա, ոչ նոր գրական լեզվի ու նոր գրականության ճանապարհ են բացել, ոչ էլ գրականություն են ստեղծել, մինչդեռ Աբովյանը ստեղծել է ողջ ետաբովյանական գրականությունը: Նոր ժամանակների հայ ողջ գրականությունը, բոլոր հայ գրողները դուրս են եկել,- Աղասին շինել չէր հագնում,- Աղասու չուխայից:

Մի քանի էջ առաջ անցնենք («Գրականության նորոգությունը 17-18-րդ դարերում», հեղինակ` ակադ. Ս. Սարինյան) եւ տեսնենք, թե հարգարժան ակադեմիկոսը ինչպես է նորոգում այդ նյութի շուրջ մեր գրականագիտությունը: Ահա մի օրինակ: Նկատի առեք, որ առհասարակ, տեղի սղության պատճառով առաջիկայում ես միշտ մատնացույց եմ անելու միայն մեկ կամ երկու օրինակ:

Պարզվում է, որ հայ բանասիրությունը (բոլոր հեղինակներին եւ բոլոր ուսումնասիրությունները մատնացույց չեմ անելու, միայն տե՛ս, օրինակ, Պաղտասար Դպիրի «Տաղեր»-ի վերջին, լիակատար ժողովածուն, Երեւան, 2007, էջ 61 եւ այլն) տասնամյակներ շարունակ միամտաբար կարծել է, թե Պաղտասար Դպիրի «Ի նընջմանէդ արքայական...» սկսվածքով տաղը ուղղված-հասցեագրված է Հայաստանին: Մինչդեռ, ըստ ակադեմիկոս Սարինյանի, պարզվում է, որ դա ընդամենը էրոտիկական բանաստեղծություն է. «Եվ սակայն սերը մնում է անհաս, որ, ավա՜ղ, անէանում է սիրուհու հավիտենական քնի ողբերգական վերջավորությամբ.

Ի նընջմանէդ արքայական,

Զարթի՛ր, նազելի իմ, զարթի՛ր,

Էհաս նըշոյլն արեգական,

Զարթի՛ր, նազելի իմ, զարթի՛ր:

Պատկեր սիրուն, տիպ բոլորակ,

Լըրացելոյ լուսնոյն քատակ,

Ո՛չ գըտանի քեզ օրինակ,

Զարթի՛ր, նազելի իմ, զարթի՛ր:

Կորուստն անվերադարձ է, վիշտըՙ անամոք, ու կարծես չկա դարձի արահետ»:

Ակադեմիական հրատարակությունը պետք է ներկայացնի գիտության նոր, վերջին խոսքը: Գիտական նոր հայացքը, նոր հետազոտությունը պետք է ամփոփի, ճշտի, հարստացնի նախորդ ուսումնասիրությունների փորձը: Անհատական մի շարադրանքում, առանձին մի հոդվածում կարելի է գրել նաեւ նման բան. դա հեղինակի կարծիքն է, բայց գրականության պատմության մեջ, այն էլ «Հայոց», պետք է առնվազն նախորդ հետազոտությունները, նախ, փաստականորեն հերքել, համարել սխալ, անճիշտ, ոչ գիտական եւ հետո միայն գիտականորեն հիմնավորելով առաջադրել նոր տեսակետ (Աստված եղածը տեսակետ համարի): Մինչդեռ...

Բայց անցնենք առաջ, հասնենք «Սայաթ-Նովային» (հեղինակ` ակադ. Ս. Սարինյան):

Այսօր, փառք Աստծո, կա գիտական սայաթնովագիտություն, որ լուրջ պատմություն եւ վավերական ձեռքբերումներ ունի: «Գիտական» եմ ասում, որովհետեւ մեր այս խայտառակ ժամանակներում, բացարձակ տգետների, դիլետանտների, գրամոլների մեր այս անփառունակ ժամանակներում գոյացավ նաեւ զանազան կասկածելի անձանցՙ գրական լեզվից եւ գրականությունից անսահման հեռու, իրենց գյուղի բարբառով ու հնչերանգով մի կերպ խոսող ավտովարորդներիՙ «սամասվալի շոֆերների» «սայաթնովագիտությունը»ՙ օծված գիտության զանազան կասկածելի դոկտորների անուն-ազգանուններով, նրանց տված օրհնությամբ ու հանձնարարականներով: Այսօր փաստորեն նոր էջ է ավելանում «սամասվալի շոֆերների» «սայաթնովագիտությանը»: Գրականության պատմության այս հատորում ողջ սայաթնովագիտությունը փաստորեն անտեսված էՙ Գեւորգ Ախվերդյանից մինչեւ Մորուս Հասրաթյան եւ մինչեւ մեր օրերը: Փոխարենը ի՞նչ է հրամցվում:

Ահա, օրինակ, հույժ գիտական վերլուծության մի պարբերություն: Շարադրանքի գրագիտությունը հեղինակինն է:

«Աշուղական պոեզիայի եւ Սայաթ-Նովայի համեմատական դրվածքով (sic!) ընդհանրություն են նշմարում եվրոպական ժողովրդական արվեստի ուղղությունների (sic!) հետՙ հունական ռապսոդներ, ֆրանսիական տրուբադուրներ, գերմանական մինեզինգերներ եւ այլն: Եվ սակայն գրականության գիտական պատմագրությունը (sic!) դրանք դիտում է որպես մշակութային ուրույն, բանահյուսական ուղղություն գրականության զուգահեռի վրա: Նույն սկզբունքով պետք է դիտվի նաեւ աշուղական պոեզիանՙ գրականության զուգահեռի վրա: Այստեղից ինքնին ծագում է ակադեմիական հարցադրումը. ո՞ր ուղղությանն են պատկանում աշուղական պոեզիան եւ Սայաթ-Նովանՙ կլասիցիզմի՞, ռոմանտիզմի՞, սիմվոլիզմի՞, թե՞ մի այլ իզմի» (էջ 30):

Նախ, պարզվում է, ինչպես առաջին նախադասությունն է ցույց տալիս, որ հունական ռապսոդները, ֆրանսիական տրուբադուրները, գերմանական մինեզինգերները, անձինք, ոչ ավել, ոչ պակաս, «եվրոպական ժողովրդական արվեստի ուղղություններ» են: Մեղա՜, մեղա՜...

Եվ հետո, «գրականության գիտական պատմագրությունը դրանք դիտում է որպես մշակութային ուրույն, բանահյուսական ուղղություն գրականության զուգահեռի վրա»: Ուրեմն, դրանք գրականությունից տարբեր մի բան են, գրականությունըՙ մի այլ բան. դրանք, դուրս է գալիս, գրականություն չեն, նույնը չեն եւ գրականությանը զուգահեռ երեւույթներ են: Եվ քանի որ դրանք պետք է դիտել «գրականության զուգահեռի վրա», ուրեմն որտեղի՞ց է առաջանում անհեթեթ, ուղղակի զավեշտական հարցադրումը. «Այստեղից ինքնին ծագում է (ի՞նչ տրամաբանությամբ.- Ե.Տ.-Խ.) ակադեմիական հարցադրումը. ո՞ր ուղղությանն են պատկանում աշուղական պոեզիան եւ Սայաթ-Նովանՙ կլասիցիզմի՞, ռոմանտիզմի՞, սիմվոլիզմի՞, թե՞ մի այլ իզմի»: Զարմանալի է, թե անբավ գիտելիքների, ահռելի իմացականության եւ մեծ ինտելեկտի տեր, առանձնապես հարգարժան ակադեմիկոսը ինչո՞ւ է խոսքը ընդհատում կես ճանապարհին, ինչո՞ւ հարցը չի շարունակում մինչեւ վերջՙ «սիմվոլիզմի, ֆուտուրիզմի, իմաժիզմի, սյուրռեալիզմի...»: Սրանք, իհարկե, ճիշտ են, բայց, մեր մեջ ասած, ես կարծում եմՙ ամենաճիշտը դադաիզմն է: Սայաթ-Նովան ակնհայտ դադաիստ է: Մարդը ինքը իր ձեռքով գրել է, չէ՞...

Դադա պիտի թարիփդ ասէ...

Եթե որեւէ մեկը, թեկուզ ուսանողական դասընթացի սահմաններում, գիտի, թե որոնք են կլասիցիզմի, ռոմանտիզմի կամ սիմվոլիզմի քաղաքական, պատմական, փիլիսոփայական, էսթետիկական ու գրական նախահիմքերը, ինչ են իրենցից ներկայացնում գրական այդ ուղղություների պոետիկան եւ գրական արվեստը, էլ չեմ խոսում ժամանակի ու ժամանակագրության մասին, զարմանքից ափիբերան կմնա: Ուրեմն Սայաթ-Նովան ուղիղ գծով կապվում է, ասենք, Ժան Մորեասի եւ 1886-ի սեպտեմբերին իր հրատարակած «Սիմվոլիզմի մանիֆեստ»-ի հետ: Ու դեռ Ստեֆան Մալարմեն, Ժյուլ Լաֆորգը, Վերլենը, մյուսներըՙ ձեզ վրադիր:

Սա, եթե այսքան տխուր ու ցավալի չլիներ, շատ զավեշտական էր լինելու:

Հիմա տեսնենք, թե մեծարգո ակադեմիկոսը Սայաթ-Նովայի պոեզիան որպիսի խորունկ վերլուծության է ենթարկում, ինչը ի չիք է դարձնում նախորդ ժամանակների սայաթնովագետների գրականագիտությունը, խոսքն ու շարադրանքները եւ ինչը, ենթադրվում է, պետք է համարել սայաթնովագիտության նոր, բարձր աստիճան եւ հայ «գրականության գիտական պատմագրության» նոր, աննախադեպ մակարդակ.

«Զարբաբ ու զար իս, ծովից հանած անգին քար, տեսնողին ապշահար ես անում, նմանը չտեսա ոչ հնդու կողմերում, ոչ ֆռանգի պատկերներում: Գովքդ դավթար եմ արել, քանզի ուրիշ է տիպարդ, ես քեզանից չեմ հեռանա, մինչեւ «չհասնի մահիս վադեն», թող քեզ ուրախությունը լինի, իսկ Սայաթ-Նովայինՙ տառապանքը («Դիբա ու ենգիդունիա, զարբաբ ու զառ իս, գովելի»):

Աշխարհում դու իմ միակն ես, անմատչելի ես, ամուր, ինչպես ադամանդի քարը, դու Լեյլի ես, տեսնողիդ Մեջնուն ես դարձնում, շուրթերդ նաբաթ են, քանզի նոքար Սայաթ-Նովան անկարող է «դիմանալ էսչափ չարին» («Յիս քու ղիմեթըն չիմ գիդի»):

Բլբուլը վարդին է փնտրում, աշուղն իր յարին, բլբուլին վարդն է այրում, աշուղին իր յարը, ո՛չ վարդն է հայտնվում բլբուլին, ո՛չ աշուղին յարի պատկերը, երկուսին վիճակված է նույն տառապանքը, թող աշուղը լա երկուսի վիշտը.

Ղարիբ բըլբուլՙ ձայնըդ մալում,

Յիս ու դուն էրվինք մե հալում.

Սայաթ-Նովեն ասացՙ զալում,

Դու մի՛ լաց լի, յի՛ս իմ լալու:

(«Ուստի՞ գու քաս, ղարիբ բըլբուլ») (էջ 34)

Եզրահանգումը թող ընթերցեղն անի:

Մեծահարգ ակադեմիկոսը անմիջապես շարունակում է.

«Այս կարգի իմիտացիաները կարող են միայն գաղափար տալ սայաթնովյան երգի «սյուժեների» մասին ու նաեւ արտահայտել բնագրի գեղարվեստական հմայքն ու խոհափիլիսոփայական արձագանքը» (էջ 34):

Ի՞նչ իմիտացիա, ինչի՞ իմիտացիա... Սայաթ-Նովայից մեջբերման մեջ ի՞նչն է իմիտացիա, ինչի՞ իմիտացիա է... Սա միայն ինքը գիտի: Եթե մարդ փորձ անի թափանցելու այս բառերի խորքը, փորձի իմաստ եւ տրամաբանություն գտնել, կհասնի ծայրահեղ սահմանիՙ զառանցագին անհեթեթության կամ բանականության կորուստի: Բայց շարունակենք:

Անցնենք մի երկու էջ եւ նորից կարդանք հարգարժան ակադեմիկոսի գիտական խորունկ վերլուծությունը.

«Դաստամազդ ռեհան է, ունքերդՙ ղալամով քաշած, տեսքիդ կարոտ մնացի երկու տարի, կարոտից հիվանդացել եմ, Մեջնունի պես սարերն եմ ընկել, Լեյլիից լուր չունեմ, սիրուցդ սիրտս վառվում է, հովանալու ճար չունեմ, Աստված վկա քեզնից բացի ուրիշ յար չունեմ, թող ես մեռնեմ, միայն թե դու ողջ լինես, միայն թե նազ մի անի, նազդ ինձ սպանում է («Դաստամազտ սիմ ու շարբաբ...»):

Բլբուլը բաղին է կարոտ, սիրածդՙ քո ձեռքի արաղին, ծոցիդ շամամներն անուշահոտ են, տեսքդ աննման է, ունքերդ անղալամ քաշած ոսկու փայլ ունին, կեցվածքդ համակ կարոտ է, ես ուրիշ յար չունեմՙ աշխարհումը իմը դուն իս: Թեկուզ թագավոր կանչի, թեկուզ Լողման բժիշկը, ոչ ոք իմ վիշտը չի հասկանա, քանզի խոցս խարանին կարոտ է, ուրեմն լսիր տառապյալի խոհամիտ աղերսը անցավոր աշխարհի մասին (ու դեռ մեջբերումն էլ հետը.- Ե.Տ.-Խ.).

Գիշեր-ցերեկ ման իմ գալի, էշխետ

յանա-յանա, գոզալ,

Անգաճ արա մատաղ իմ քիզՙ մէ քիչ

կամաց գնա գոզալ,

Աշխարըս ումն է մընացի, վուր ինձ ու

քիզ մընա գոզալ,

Մակամ միռա՞վ Սայաթ-Նովեն,

անգաճըտ խաղին կարոտ է:» (էջ 36)

Եվ այսպես անվերջ, այսպես է այս գրքում իր շարադրած բոլոր էջերում, բոլոր պարբերություններում ու նախադասություններում: Ափսոս, տեղ չկա բոլոր նախադասությունները մեկ-մեկ բերելու եւ բառ առ բառ դրանց էությունը բացելու ընթերցողի առջեւ:

Սա՞ է գիտական շարադրանքը, պարոն Վարդան Դեւրիկյան, սա՞ է ակադեմիական մտածողությունը, սա՞ է ձեր ասած պատկառելի գրականագիտությունը, սա՞ եք պաշտպանում հնարավոր բոլոր ձեւերով: Լավ, թողնենք «Սայաթ-Նովան» էլ:

Հայ ոչ մի գրողի կյանքը, գործն ու ժամանակը այնպիսի խորությամբ եւ մանրակրկիտությամբ, ճշգրտորեն ու հստակությամբ չի ուսումնասիրված, ինչպես Խաչատուր Աբովյանի: Եվ դրա համար առաջին հերթին մենք պարտական ենք մեծատաղանդ գիտնական եւ հմուտ, ընտիր բանասեր Պիոն Հակոբյանին: Այո, մենք այսօր ունենք իսկական, գիտական աբովյանագիտություն: Բայց այս գրքում, այս «Հայոց»-ի մեջ մեր աբովյանագիտությունը պարզապես նետված է մի կողմ եւ տեղը դրված է նույն Սայաթ-Նովայի շարադրանքի ոճով նյութ, որը միտումնավոր թե ակամա անտեսում-շրջանցում է մեր գիտական աբովյանագիտությունը: Փոխարենը ընթերցողին է հրամցվում պարզունակ մի շարադրանքՙ լեցուն սխալներով, սխալ ձեւակերպումներով եւ մերժելի տեսակետներով: Օրինակ, «1830 թվականի սեպտեմբերին Աբովյանն արդեն Դորպատում էր: Այստեղ Աբովյանը մնում է վեց տարի...» (էջ 128): Ոչ, սխալ է: Աբովյանը Դորպատում մնացել է հինգ տարի, հինգ ամիս եւ տասը օր` 1830 թվականի սեպտեմբերի 4-ից մինչեւ 1836 թվականի հունվարի 14-ը կամ 18-ը: Կասեք` մանրուք է, բայց գիտական-ակադեմիական գրքում նման «մանրուք» չի լինում: Ցավալին այն է, որ նման «մանրուք»ներն այս գրքում բազմաթիվ են: Կամ թեՙ «Հակասությունները ցարական չինովնիկության հետ ավելի ու ավելի սուր բնույթ են ստանում...» (էջ 130): Սխալ է, Աբովյանն ինքը, ի վերջո, իր պաշտոնով ցարական չինովնիկ էր, ութերորդ աստիճանի աստիճանավոր: Բավական է հիշել միայն «Թուրքի աղչիկը» պատմվածքի «Որ լսում էի, թե մեկ մարդի պատիժ տվին...» սկսվածքով հատվածը, որպեսզի հասկանալի լինի, որ Աբովյանը շատ խոնարհ աստիճանավոր էր եւ այն անձը չէր, որ կարող էր ցարական իշխանության հետ հակասություններ ունենալ: Ինչքա՞ն կարելի է Աբովյանից լենինյան հեղափոխական սարքել: Ափսոս, տեղ եւ հնարավորություն չկա պարբերություն առ պարբերություն այս բոլորը դիտարկելու: Այսպիսի շարադրանքի հեղինակը կամ գրականության ինստիտուտը պետք է գրավոր ասեր ու հայտարարեր, որ սխալ են ու մերժելի ինստիտուտի իսկ հրատարակած նախորդ ուսումնասիրությունները, ասպարեզի վրա եղած եւ մինչեւ այսօր գիտականորեն չհերքված տեսակետներն ու աշխատությունները եւ հետո նման շարադրանք ներկայացներ ընթերցողին:

«Ղեւոնդ Ալիշան»-ը (հեղինակ` բ.գ.թ. Ս. Մարգարյան, հատորի գիտական խմբագիր) երկու շերտ ունի: Մի շերտը պարզունակ, խեղճ, անօգնական շարադրանք է, մյուս մասըՙ անկապ բառերի ու կամայական, քմահաճ դարձվածքների անհասկանալի զուգակցումներ, ինչպես որ գրված են «Ներածությունը», «Գրականության նորոգությունը», «Սայաթ-Նովան», «Խաչատուր Աբովյանը» եւ այլ բազմաթիվ էջեր: Ահա, օրինակ, շարադրանքի առաջին իսկ էջում (էջ 131)ՙ «Մկրտության ավազանի անունն էր Քերոբե»: Սա անհեթեթություն է: Քարե ավազանը անուն չի ունենում: Ավազանում մկրտում են: Ոչ թե «մկրտության ավազանի անունն էր Քերոբե», այլ,- հայերեն գրագետը սա է,-«ավազանի անունով»: Եվ ոչ թե Քերոբե, այլ Քերովբե: Եվ իհարկե, առանց «մկրտություն» բառի:

Ահա «գիտական» փայլուն շարադրանքի եւս մեկ բացառիկ օրինակ: Ո՜վ նոր լեզվաբանություն, ո՜վ նոր քերականություն: «Սիրո քնարական զեղումներով Ալիշան նահապետը վերապրում է (sic!) Հայոց աշխարհում մի ժամանակ եղած Աստծո դրախտը (sic!), դրախտում ապրող մի աստվածային ժողովուրդ (sic!)...» (էջ 177): Չեմ շարունակում, ուշադրություն դարձրեք` «Ալիշան նահապետը վերապրում է... դրախտը,... [Ալիշան նահապետը վերապրում է] աստվածային մի ժողովուրդ...»: Անհեթեթությունն ու զառանցանքը էլ ո՞նց են լինում: Սա այսպես է եւ անվերջ է: Ինչքան կարելի է գրել` շարադրանքի գրագիտությունը հեղինակինն է:

Եվ, պարոն Վարդան Դեւրիկյան, դուք պնդում եք, որ այս ձախավեր գիրքը խմբագրվա՞ծ է:

«Հաջորդ տարին լինում է (Ալիշանը.- Ե.Տ.-Խ.) Մանթովայում, Լոնտրայում...» (էջ 172):

Ի գիտություն այս շարադրության հեղինակի, իտալական այբուբենում «թ» տառ չկա, «թ» տառ գոյություն չունի: Մանտովան քաղաք է Հյուսիսային Իտալիայում: Իսկ շարադրողը գիտի՞, արդյոք, թե ինչ է «Լոնտրան», այն էլ «տ»-ով: Ուրեմն, մարդ, որ մի տեղից արտագրում է, գոնե պիտի գրագետ արտագրի:

Ի դեպ, արտագրության մասին եւ առիթով:

1952 թվականին «Ակոս» ամսագիրը իր երկու եւ երեք միացյալ համարը նվիրել է Լեւոն Շանթին: Հանդեսում ի թիվս այլ նյութերի, տպագրված է Գասպար Իփեկյանի «Շանթի գրական վաստակը» հոդվածը: Ահա, օրինակ, թե ինչ է գրում Իփեկյանը իր այդ հոդվածում. «Միաժամանակ, գերմարդի տեսութիւնը իր ծայրայեղ անհատապաշտ հիմքովՙ սկսել էր քարոզուիլ դարավերջի փիլիսոփայէ մըՙ Նիցչէն, որուն արձագանգ կուտային Նորվեկիայի հանճարեղ զաւակըՙ Իբսէն, իր թատերգութիւններով եւ հանճարեղն Վակներ, որ կը վերակենդանացնէր իր օբերաներովՙ գերման հին հեթանոսական ուժի եւ վայելքի պաշտամունքը, յետ-մահու Վալալայի որսորդական դրախտի երանութեան խոստումներով: Ռայնկոլթ, Սիկֆրիթ, Ուալքիրի, Լոհէնկրին, Փարսիֆալՙ իրար կը յաջորդէին: Եւ կամ, քրիստոնէական աստուածպետականութեան դէմ ըմբոստացածՙ Ռիենցի եւ Վենիւսի երկրպագուՙ Թանհէօյզըր, կրօնա-աւանդական բռնութեան դէմՙ ախոյաններ կը հանդիսանային»:

1991 թվականին մեծահարգ ակադեմիկոս Ս. Սարինյանը հրատարակում է իր «Լեւոն Շանթ» մենագրությունը: Իր գրքի էջերում նա խոսում է Գասպար Իփեկյանի հոդվածի մասին եւ ահա տեսեք, թե Իփեկյանի հոդվածի վերը բերված հատվածը ինչ տեսք է ստանում ակադեմիկոսի գրքում. «Ուշագրավ է, որ ակնարկի հեղինակը Նիցշեի, Իբսենի եւ Վագների առկայությամբ հիշատակում է նաեւ այլ անուններՙ Ռայնգոլդ, Զիգֆրիդ, Ուայլկիրի, Լոհենկրին, Պարսիֆալ, ապա նաեւ «քրիստոնեական աստվածապետականության դեմ ըմբոստացած Ռիենդի եւ Վենյուսի երկրպագու Թանհոյզեր», որոնք նպաստել են Շանթի մտավոր որոնումների ու պատկերացումների ձեւավորմանը» (Սերգեյ Սարինյան, «Լեւոն Շանթ», Երեւան, «Նաիրի», 1991, էջ 33):

Գրագիտությունն ու տառադարձումը, իհարկե, հեղինակինն են: Ուրեմն, «Ռայնկոլթ»-ը - «Ռայնգոլդ», Ուալքիրին - «Ուայլկիրի», Լոհէնկրինը - «Լոհենկրին», Փարսիֆալը - «Պարսիֆալ», Թանհէօյզըրը - «Թանհոյզեր»: Այս տառադարձումը պարզ ցույց է տալիս, որ հարգելի ակադեմիկոսը չգիտի, թե դրանք ովքեր են: Եթե հարգարժան ակադեմիկոսը իմանար, թե դրանք ովքեր են, ապա գոնե «Ուալքիրի»-ն կտառադարձեր «Վալկիրիա» ձեւով, ինչպես գրում եւ արտասանում են գերմանացիները եւ ինչպես որ ընդունված է մեզանում: «Ռիենցին» դարձել է «Ռիենդի». սա, իհարկե, ոչինչ, էական չէ: Էականը այն է, որ Նիցշեի, Իբսենի եւ Վագների անունների կողքին ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանը հայտնաբերում է եւ դնում է այլ մտածողների եւ փիլիսոփաների անուններ: Ուրեմն, ըստ ակադեմիկոս Սարինյանի, Վագների օպերաների գործող անձինք փիլիսոփաներ եւ մտածողներ են, որոնք Նիցշեի, Իբսենի ու Վագների առկայությամբ «նպաստել են Շանթի մտավոր որոնումների ու պատկերացումների ձեւավորմանը»: Այստեղ արդեն, ինչպես ասում են, հայ գրականագիտական մտքի զավեշտը հասնում է իր բարձրակետին:

Այո՛, նենգ ու դավադիր շատ, շատ բան կա այդ սփյուռքահայ հեղինակների տեքստերում: Խեղճ մարդիկ զանազան մտքեր ու գաղափարներ, քաղաքների կամ այլ հատուկ անուններ են արտագրում եւ իզուր տեղը ընկնում են կրակը:

Առհասարակ «Հայոց գրականության պատմության» այս չարաբաստիկ հատորի այն հատվածները, որոնք շարադրել են ընդհանուր խմբագիրն ու հատորի «գիտակա՛ն» խմբագիրը, գրված են ուղղակի խեցբեկագույն լեզվով: Անկապ բառերի եւ անիմաստ դարձվածների անհեթեթ համակցումները երբեմն վերածվում են զառանցանքի... Ահա մի օրինակ.

«Խորտակված սիրո էլեգիան, վշտի անձնական հեծեծանքները տարիների հեռավորության վրա ձգտում են իրականությունից դժգոհ անհատի տիեզերական թախծի: Տեսիլքների ու անուրջների մտապատկերներում վերստին հառնում է վերհուշը, բայց երեւակայության պատրանքը տեղի է տալիս գորշ իրականությանը, եւ մնում է ազատության բաղձանքը, որ հասու է թերեւս միայն սառը գերեզմանումՙ «Ա՜խ յիւր կետ վերջին եհաս սեաւ կյանք իմ // Ա՜խ, ես ե՞րբ մեռայց, ե՞րբ հանդուրձիցիմ» (էջ 27):

Ի՞նչ է նշանակում «վշտի անձնական հեծեծանք». իսկ ոչ անձնական հեծեծանքը ո՞րն է, ի՞նչ է նշանակում «հեծեծանքները տարիների հեռավորության վրա ձգտում են իրականությունից դժգոհ անհատի տիեզերական թախծի»: Ո՞վ կարող է մեկնել, բացատրել այս բանդագուշանքը: Հաջորդ այսպես կոչված նախադասության իմաստին ըստ երեւույթին մարդկային բանականությունը չի կարող հասու լինել: Կամ թե` «Եվ սակայն հեռացումն ու փախուստը չեն ակնկալում (sic!) անհայտ հեռուներ: Ներքին դեգերումները հետադարձ են կատարում (sic!, sic!) դեպի համընդհանուր սիրո ավետարանական ճշմարտությունը: Պետք է ապավինել արարչության խորհրդին, աղոթել Աստծուն մեղանչումի ու զղջումի հորդորանքով եւ Ավետարանի մեջ որոնել երջանկության խորհուրդը» (էջ 27):

Մի կողմ թողնենք «ներքին դեգերումները հետադարձ են կատարում» անհեթեթությունը (հետադարձ կարող է կատարել ուղղագիծ շարժում կատարողը), տեսեք, որ հարգարժան ակադեմիկոսը չգիտի «մեղանչել» բայի բառարանային իմաստը: «Մեղանչել» նշանակում է «մեղք, հանցանք գործել»: Դուրս է գալիս, որ «պետք է աղոթել Աստծուն մեղք, հանցանք գործելու ու զղջումի հորդորանքով...»: Եվ հետո` ի՞նչ է նշանակում «աղոթել հորդորանքով». ո՞ւմ ես հորդորում` Աստծո՞ւն: Բայց Աստծուն խնդրում ու աղերսում են եւ ոչ թե հորդորում: Մարդ եմ ասել, որ այս լեզվից ու այս քերականությունից բանական միտք ու խոսք հանի:

Սա՞ է գիտական գրականագիտությունը, սա ակադեմիական մտածողություն եւ գրականագիտական շարադրա՞նք է: Գնանք հասնենք գրքի վերջը: Հարյուրավոր օրինակներից ահա մի օրինակ:

««Րաֆֆին գեղագիտական որոշակի սկզբունք է կապակցում վեպի ամբողջ կառուցվածքումՙ ստեղծելով բնության մի յուրօրինակ պատմություն, որը վեպի գաղափարի սյուժետային զարգացումը անդրադարձնում է իր տարերքների երաժշտությամբ» (էջ 564):

Ո՞վ կարող է հասկանալ վերը գրվածը, ի՞նչ է նշանակում «որոշակի սկզբունք է կապակցում»,- կապակցում են մի բանի, այստեղ «կապակցում է» ինչի՞ն, ո՞ւր է խնդիրը (տրական հոլովը), ի՞նչ է նշանակում «ստեղծել բնության պատմություն», որտե՞ղ է վեպում այդ «բնության պատմությունը», ո՞վ կբացատրի, ո՞ր հանճարը, թե ի՞նչ է նշանակում «..վեպի գաղափարի սյուժետային զարգացումը (sic!) անդրադարձնում է (sic!) իր տարերքների երաժշտությամբ (հազար անգամ sic!)»:

Վերը բերված օրինակները փնտրված օրինակներ չեն, դրանցով լեցուն է հարգարժան ակադեմիկոսի ամեն մի էջը, ամեն մի պարբերությունը:

Գրականագիտությունը ճշգրիտ, ստույգ գիտություն է, ունի իր ուրույն լեզուն, մտածողության ձեւերը, իր եզրույթներն ու իր բառապաշարը, իր հասկացություններն ու ըմբռնումները: Գրականագիտությունը ստեղծվում է գրականագիտական լեզվով եւ մտածողությամբ եւ ոչ թե բառերի կամայական համակցումներով, անկապ ու անհեթեթ բառերը քով-քովի շարելով: Դա գիտության լեզվի հետ ոչ մի կապ չունեցող լեզու է, որ կարող է միայն անգետ-անիմաց մարդու վրա իբր թե գիտական լեզվի տպավորություն թողնել:

Ինչ վերաբերում է գրքի էջերում սփռված փաստական սխալներին, վրիպումներին եւ այլն, ապա դրանց թիվը ոչ թե տասնյակ է կամ հարյուր, այլ դրանք պարզապես հարյուրավոր են եւ անհաշիվ: Օրինակներըՙ ինչքան ուզեք: 21-րդ էջում գրված է «Պաղտասար Դպիր», 28-րդ էջումՙ «Բաղդասար Դպիր»: 72-րդ էջում գրված է «...Արսեն Կոմիտաս Բագրատունին (Անթիմոսյան, 1790-1866)», մինչդեռ պետք է լիներ «Արսեն վարդապետ Բագրատունի» կամ «Հայր Արսեն Բագրատունի (Կոմիտաս Անթիմոսյան, 1790-1866)»: 203-րդ էջում, իբրեւ վերնագիր, «Պոեզիան», 577-րդ էջում, «Բովանդակության» մեջ, «Պոեզիա»:

410-րդ էջում տողատակում գրված է` «Ա. Տեր-Սարգսենց, Վառարանիմ կայծեր», մինչդեռ պետք է լինի «Ս. Տէր-Սարգսենց, Վառարանի իմ կայծեր կամ մաս մը իմ հին խաղերից»:

411-րդ էջում տողատակում գրված է «Հոդվածը գրել է Ա. Կոստանյանը»: Ո՞վ է այս «Ա. Կոստանյանը», որտե՞ղ եւ ինչո՞ւ է գրել այդ հոդվածը, ինչո՞ւ եւ ինչպե՞ս է դա հայտնվել այս աննախադեպ «Հայոց»-ի մեջ, մնում է անհասկանալի:

Առհասարակ, հատորի հեղինակների մասին ընդհանրապես տեղեկություններ չկան այս «ակադեմիական» ու «գիտական» գրքում. Կ. Դանիելյանը եւ Ա. Կոստանյանը ինստիտուտի աշխատակիցնե՞ր են, հատուկ այս հրատարակությա՞ն համար են գրել իրենց նյութերը...

Փնթիությունՙ ինչքան ասես: 314-րդ էջումՙ «Գաբրիել Սունդուկյան» գլխում առաջին տողը ասում է. «Կյանքը: Գաբրիել Սունդուկյանը ծնվել է...»: Եվ բոլորը նույն տառատեսակով, մինչդեռ «Կյանքը» ենթավերնագիր է, պետք է տպվեր այլ տառատեսակով:

Տասնյակ էջեր կան, որոնց տողատակում գրված է «Նույն տեղում, էջ...»: Երբեմն մի քանի էջ պետք է ետ դարձնես, որ գտնես, թե այդ «նույն տեղում»-ը ինչին է վերաբերում: Մինչդեռ ծանոթագրական պարզ կարգը ասում է, որ «նույն տեղում» կամ «նշվ. աշխ.» գրում ես, երբ էջում արդեն մեկ անգամ նշված է տվյալ աշխատությունը: Այն տպավորությունն է,- եւ իրոք այդպես է,- որ գրքի շարվածքը նույնությամբ մատուցվում է իբրեւ էջադրում:

Օրինակները բերեցի տարբեր տեղերից, անվերջ թվարկումը իմաստ չունի: Այս գրքի ի՞նչն է խմբագրված, հարգելի պարոն Դեւրիկյան, որ դուք «Գրական թերթին» ուղղված Ձեր հայտնի Թղթում գրում եք. «...այն մեծ աշխատանքը, որը կատարել է հատորի խմբագիր բ. գ. թ. Ս. Մարգարյանը»:

Հատորի խմբագիրն էլ, իր հերթին, «Գրական թերթին» իր նամակն է հասցեագրել, ափսոս, որ հավակնոտ ու ամբարտավան, հայհոյանքով լեցուն եւ մանավանդ ոչ գրագետ մի գրություն:

Իր նամակում հատորի «գիտական», ինչպես ինքն է շեշտում իր նամակում, խմբագիրը գրում է` «տնօրինության կողմից հրավիրված նիստ», հայերեն ճիշտ եւ գրագետ կլինի ասել «տնօրինության նիստ»:

Քիչ ներքեւ «տնօրինությունը» դառնում է «դիրեկցիա»:

Հայերեն չեն գրումՙ «...խմբագիրն է, ով...», հայերեն կգրենՙ «խմբագիրն է, որը...» եւ այսպես շարունակ:

Հատորի «գիտական» խմբագիրը չի կարողացել «Գրական թերթին» ուղղված իր ճոռոմ ու մեծամիտ երկու տողը խմբագրել, նա ինչպե՞ս պիտի խմբագրեր այդ հատորը: Որո՞նք են հատորում ընգրկված ժամանակահատվածի վերաբերյալ եւ առհասարակ հայ գրականության շուրջ նրա ծանրակշիռ եւ ուշագրավ ուսումնասիրություններն ու աշխատանքները, որոնք նրան գիտական ու բարոյական իրավունք կտային ակադեմիական հատորի խմբագիրը լինելու: Մարդը, որ կարծում է, թե գրքի ցանկը կամ բովանդակությունը կազմում է հրատարակչությունը կամ տեխնիկական խմբագիրը, ի՞նչ բարոյական իրավունք ունի խմբագիր լինելու: Խմբագիրը պատասխանատու է իր խմբագրած գրքի ամեն մի էջի, ամեն մի տողի եւ նույնիսկ կետադրության համար: Խմբագիրը պետք է գաղափար ունենա եւ պատասխանատու լինի նաեւ գրքի ձեւավորման, չափի, տառատեսակի եւ շատ այլ բաների համար: Սա համընդհանուր պարզ իրողություն է եւ ամենեւին էլ նորություն չէ:

Այն, ինչ մատնացույց է արել Ամ. Ալեքսանյանը, շատ չնչին բան է, ուղղակի ոչինչ բան գրքի իրական պատկերի համեմատությամբ: Եվ տեսեք, թե մեր բարքերի անբարո դրսեւորումը ուր է հասնում: Թեպետեւ ինստիտուտի տնօրինությունը չի հերքում, ընդունում է Ամ. Ալեքսանյանի մատնանշումները, այնուամենայնիվ ժողով է հրավիրում եւ քննարկում է Ամ. Ալեքսանյանին աշխատանքից հեռացնելու հարցը: Ճիշտ է, տնօրինությունը, ի վերջո, չի հեռացնում Ամ. Ալեքսանյանին, բայց ամոթալին այն է, որ մեկնումեկը, գոնե մի մարդ վեր չի կենում ասելու, թե սա գիտական հիմնարկին վայել բան չէ, խաղք ու խայտառակություն է, եւ որ անհեթեթությունն էլ պետք է սահման ունենա, որ խանական ու տնայնագործական գրականագիտությունը ոչ մի կապ չունի գիտական ակադեմիական հրատարակության հետ:

Ինստիտուտի տնօրեն Վարդան Դեւրիկյանը «Գրական թերթին» ուղղված իր նշանավոր Թղթում ասում է, թե «երրորդ եւ չորրորդ հատորների բոլոր հեղինակները կնշվեն չորրորդ հատորում»: Ի՜նչ զավեշտ է. պետք է հուսալ եւ հավատալ, որ երկրորդ հատորի հեղինակներն էլ կնշվեն հինգերորդ հատորում: Այ քեզ ակադեմիական հրատարակություն եւ գիտական խոսք:

Իր Թղթում տնօրենը գիրքը քննարկելու կոչ է անում, բայց գիրքը պետք էր քննարկել մինչե՛ւ տպագրությունը, տպագրությունից հետո որեւէ քննարկում ինչո՞վ կլավացնի գիրքը:

Ինստիտուտի գիտական խորհուրդի որոշմամբ տպագրված գիրքը ունի խմբագրական խորհուրդ: Բայց պարզվեց, որ այդ խորհրդի անդամները ո՛չ տեսել են այդ գիրքը եւ ո՛չ էլ կարդացել: Ինքնին հասկանալի է, որ քննարկման մասին խոսք չի էլ կարող լինել:

Ըստ ամենայնի, այս գիրքը մինչեւ տպագրությունը տեսել են միայն ընդհանուր խմբագիր ակադեմիկոս Ս. Սարինյանը եւ «գիտական» խմբագիր բ. գ. թ. Ս. Մարգարյանը:

Այս չարաբաստիկ հատորը ոչ ժամանակագրություն ունի, ոչ անվանացանկ:

Գրքի գրեթե բոլոր գրություններում առկա է նույն ձեռքը, գրեթե բոլոր գրություններում նույն անկապ ու անհեթեթ կապակցումներն են, նույն անհեթեթ լեզուն: Խանական մի մութ ձեռք ստվերել է հատորի գրեթե բոլոր գրությունները:

Հասանք վերջապես հարցերի հարցին, որն իր խորքում ոչ թե հարց է, այլ պատասխան: Սա ավելի մեծ խաղք ու խայտառակություն է եւ վերջին շեշտն է այս ամոթալի պատմության:

Հատորը լույս տեսնելուն պես ինստիտուտի տնօրինությունը ցնծության շեփորահանդես է կազմակերպում եւ գինեձոնի պես մի բան է սարքում: Եվ գիտական բարձր կոչումներով ու աստիճաններով զարդարված անձինք,- անկեղծ ասած, նրանց ոչ անուն-ազգանուններն են կարեւոր, ոչ նրանց աստիճանները եւ ոչ էլ իրենք, կարեւորը երեւույթն է,- սազը առած, միմյանց հետ մրցակցելով, գովում եւ երկինք են հանում այս ձախավեր գիրքը:

Ինչպե՞ս բացատրել սա, ինչպե՞ս հասկանալ այս ճղճիմ երեւույթը: Հնարավոր է երկու տարբերակ:

Առաջինը այն է, որ գրականության ինստիտուտի տնօրեն, բանասիրության դոկտոր Վարդան Դեւրիկյանը եւ օրվա հերոս մյուս դոկտորները կարդացել են հատորը, շատ էլ լավ տեսել ու նկատել են այն ամենը, ինչը մատնացույց արվեց վերեւում, եւ դավադիր լռություն պահպանելով գրքի իրական պատկերի շուրջ, սեփական շահադիտական նպատակ հետապնդելով (հանկարծ ու մի բան դուրս չգա, տաքուկ ճահիճը չխաթարվի) գովաբանում են ակադեմիական ակնհայտ խոտանը:

Երկրորդ հնարավոր տարբերակը այն է, որ նույն մարդիկ կարդացել են հատորը, բայց իրենց մտավոր ու մասնագիտական կարողությունները թույլ չեն տվել նրանց ճիշտ տեսնելու, ճիշտ հասկանալու եւ ճիշտ գնահատելու կարդացածը, ինչը ամենեւին էլ հեռու չէ այդ ինստիտուտից ու նրա մարդկանցից: Այս գրքի գոյության փաստը ասվածի վառ վկայությունն է:

Երկու տարբերակն էլ շատ ամոթալի ու անպատվաբեր է մեր գիտության ու մշակույթի համար, երկու տարբերակն էլ շատ դառն խոհեր են արթնացնում եւ մղում են ծանր եզրակացությունների:

Հարգելի ընթերցողներ, դուք կարդացիք բերված օրինակները, ծանոթացաք այդ «ակադեմիական» շարադրանքի մակարդակին եւ, համոզված եմ, հանգեցիք շատ տխուր ու ծանր եզրակացության:

Այո՛, ես էլ եմ ձեր կարծիքին: Եվ` վաղուց:

Ֆրանսիայում, երբ պետական միջոցներով խոտան գիրք են տպագրում, հրատարակիչներին վարչական տույժերի են ենթարկում, մեծ տուգանքների եւ այլն: Չինաստանում նման գրքերի հեղինակներին եւ հրատարակիչներին խստորեն պատժում են: Հայաստանում նրանց արժանացնում են պետական պարգեւների եւ ջերմ խրախուսանքի:

Ոչ ոք, ով էլ որ նա լինի, իրավունք չունի հայ գրականության եւ հայ գրականագիտական մտքի հետ այնպես վարվելու, ինչպես խանական ձեռքը վարվել է այս գրքում: Կարծում եմ, տնօրինությունը եւ հրատարակիչները պետք է պատասխանատու լինեն ակնհայտ խոտանի համար:

Հայ գրականությունը վեր է ամենքից եւ ամեն բանից:

Այս գրքում դեռ շատ ու շատ, ուղղակի անթիվ-անհամար բան կա մատնացույց անելու... Գրականության ինստիտուտի տնօրինությունը եւ մանավանդ «գիտական» խմբագիրը փոխանակ այս ամենի մասին մտածելու, թուրը առած պայքարում են գրքի որակի բարձրացման համար: Ինչպես հայտնի գրողն է ասում, ուզում են փրկել երկրորդ կարգի թարմության իրենց ապրանքը: Հոտած պանիր են արտադրել եւ հիմա զանազան նամակներով սրան-նրան հայհոյելով բարձրացնում են իրենց պանրի որակը: Պարոնայք, եթե դա է փրկարար միջոցը, ինձ սրանից հետո գիշեր-ցերեկ անդադար հայհոյե՛ք, եւ ձեր գիրքը կդառնա կատարյալ գիրք, իրո՛ք գիտական եւ իրո՛ք ակադեմիական:

Երվանդ ՏԵՐ-ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Saturday, December 17, 2016

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԸ ՈՒ ՉԱՐԱԳՈՐԾ ՈՀՄԱԿԸ


Մարդու դեմ պայքարելով՝ մենք չպետք է նմանվենք նրան: 
Անգամ նրան նվաճելով մի որդեգրեք նրա արատները: 
Ջորջ Օրուել

Փնթի հայտնիների հորիզոնականի առաջին շարքում պետք է դնել Հրանտ Մաթևոսյանին ու Զորի Բալայանին: Ի՞նչ եք կարծում, Հրանտ Մաթևոսյանն ինչո՞ւ էր խոստովանել, որ Վանո Սիրադեղյանն իր երկրորդ սերն է և բացառված չէ, որ Վազգեն Սարգսյանը եղել է նրա առաջին սերը: Միայն չասեք, թե դա ես եմ հորինել, անգամ փաստագրական տեսանյութեր կան այդ խոստովանանքի վերաբերյալ, ես միայն արձանագրել եմ փաստը: (https://www.youtube.com/watch?v=z2qHGzNsvcM ՀՐԱՆՏ ՄԱԹևՈՍՅԱՆ)

Իզուր չէր, որ Հրանտ Մաթևոսյանի դուստր՝ Շողեր Մաթևոսյանը դարձավ « Շամիրամ » կուսակցության նախագահ: Բայց, թե ինչո՞ւ Ասորեստանի հեշտասեր թագուհու անունը պետք է լիներ նրանց կուսակցության անունը, դա արդեն ցույց տվեց նրանց հետագա աշխատանքային գործունեությունը: (Ասորեստանի թագուհին, առհասարակ, կապ չունի հայ ժողովրդի հետ, չհաշված «Արա Գեղեցիկի ու Շամիրամի» առասպելը: Բայց տարօրինակ չէ, որովհետև Շողեր Մաթևոսյանի տգիտությունն ու երևակայությունն այդքան էր: Փաստացի, «Շամիրամ» կուսակցության անունը ճիշտ էր ընտրված, որովհետև հայոց պատմության մեջ անբարոյական կանայք չեն եղել: ԳՀ. ԱՌ) Իզուր չէր, որ «Շամիրամ» կուսակցության կանանց անվանում էին Վանոյի «ԲԵՏԵՌ-ներ», նկատի ունենալով՝ անբարոյական, լաչառ կանանց խումբը, որոնք Վանո Սիրադեղյանի ցուցումով էին գործում: Ինչպես օրինակ՝ Լֆիկ Սամվել Ալեքսանյանի « անատամ, հազար դրամանոց ջադուների » ոհմակը, «Փակ շուկայի» շինարարությանը սատարելու համար: Փաստագրությունը համոզում է, որ ոչ միայն Հրանտ Մաթևոսյանի դուստրն էր «Չարիքի իշխանության» մեջ փողեր աշխատում, այլև Հրանտ Մաթևոսյանի երրորդ սերը՝ նրա կինը՝ Վերժինե Մովսիսյանը:

«Վերժիկը»՝ նրա կինը, ով տասը տարի Թումանյանի տուն-թանգարանի տնօրեն լինելով, կողոպտեց ու թալանեց այն, անգամ ցանկանալով սեփականաշնորհել ու իր համար առանձնատուն սարքել, ոտնատակ տալով Հայոց Ամենայն բանաստեղծ՝ Հովհաննես Թումանյանին պատկանող սրբությունը: Իսկ այդ մասին չեն խոսում, անգամ արգելված թեմա է, որովհետև Հրանտ Մաթևոսյան, Վազգեն, Վանո միությունը դառնալու էր «Չարիքի իշխանության» անկյունաքարը: (1997թ. ապրիլի մեկին Վերժինե Մովսիսյանը նշանակվում է Թումանյանի թանգարանի տնօրեն: Իբրև մեծ « տնտեսվար , իբրև գրող «սեփականաշնորհած» կին` տիկին Վերժինեն հղանում է մի հանճարեղ գաղափար. սեփականաշնորհել Թումանյանի տուն-թանգարանը. ինչու՞ իր նման կինը չպիտի ունենա քաղաքի լավագույն առանձնատունը. դե, Թումանյանին էլ մի անկյուն կհատկացվի, իհարկե, հո չի՞ թողնի դրսում. Ինքը մեծահոգի է: Այդ նպատակով մեր տիկինը Մշակույթի նախարարություն է ներկայացնում թանգարանի շենքի գնահատման վերաբերյալ մի տեղեկանք, ուր այդ վիթխարի շենքը գնահատված էր ընդամենը 9106951 դրամ՝ քսան հազար դոլարից պակաս: Կարելի է կասկած անգամ չունենալ, որ հհշականները, որոնց ամենասիրած զբաղմունքը հանրապետության ունեցվածքը մեջ-մեջ անելն էր, չէին զլանա և կնվիրաբերեին թանգարանի շենքը սիրելի գրողի կնոջը, եթե անհապաղ բողոքի ձայն չբարձրացնեին գիտության, մշակույթի, արվեստի ճանաչված գործիչները:

Երբ հայ գրողները ման էին գալիս ծակ կոշիկ -շալվարներով, տիկինը գրողների միության շենքի տարբեր սենյակներ տալիս էր վարձակալության, հասույթը՝ գրպանում, առանց մի լումա անգամ հատկացնելու իրական տերերին: Նմանապես և այն գումարները, որ գրողներին էին նվիրաբերում Սփյուռքի գաղութները, դառնում էին տիկնոջ՝ Վերժինե Մովսիսյանի սեփականությունը: Այսպես, երբ կաթողիկոսը Գրողների միությանը նվիրեց 20000 դոլար, տիկինն անմիջապես թաթը դրեց վրան՝ հայտարարելով. « այս ողորմելիները (գրողները) կարծում են, թե սա իրենցն է. սա միայն ու միայն Հրանտինն է»: Հրանտ Մաթևոսյանի մահից հետո անգամ, տիկինն իրեն զգում էր տեր ու տնօրեն, իսկ միության նախագահի ավտոմեքենան շահագործում ըստ հայեցողության: Ոչ մեկը չէր կարողանում տիկնոջը ստիպել վերադարձնել պետական գույքը, ու միայն այն բանից հետո, երբ արդեն Գրողների միության նոր նախագահ Լևոն Անանյանը սպառնում է, թե կբացահայտի նրա բոլոր անօրինություններն ու չարաշահումները, հնարավոր է լինում այն հետ ստանալ: ԼՈՒՍԻՆԵ ԿԵՍՈՅԱՆ http://www.louysworld.com/archives/tag/թումանյանի-տուն-թանգարան) Իմիջիայլոց, Հրանտ Մաթևոսյանը Գրողների միությունում տիտղոսներ վաճառողներից էր. Գրողների միության անդամ կարող էր դառնալ ցանկացածը, ով վճարում էր, ինչպես գիտեմ, այդ ավանդույթը շարունակվում է առ այսօր: Լևոն Անանյանի մասին կարելի է գրել օրինակներով, սակայն բավական է միայն Թիֆլիսում գտնվող Հովաննես Թումանյանի «Վերնատան» վաճառքի պատմությունը, որպեսզի նրան գնդակահարեն՝ հայրենիքի դավաճանության հոդվածով: Սակայն վերադառնանք «Չարիքի իշխանության», չարագործ Հրանտ Մաթևոսյանին: Գիտեք, չեմ զարմանա, եթե պարզվի, որ « Էրոտիկայի արքայադուստր » կրքոտ Վիոլետ Գրիգորյանը՝ հենց Հրանտ Մաթևոսյանի միջոցով է դարձել Հայաստանի գրողների միության անդամ՝ (չնայած նա միշտ անդամ է եղել իր ասելով) միջազգային փառատոններում հաղթած «Ծլիկ» բանաստեղծության համար: Իսկ Էջմիածնի հոգևորականներից շատերը «Ծլիկ» բանաստեղծությունը կատարում են պատարագից առաջ՝ Գարեգին Բ-ի պատվերով: Այն, որ «Չարիքի իշխանությունը» խրախուսում է անբարոյականությունն ու պոռնկությունը, դա փաստ է, օրինակները տեսանք «Շամիրամ» կուսակցության տարբերակում:

Տեղին է հիշել ոստիկանության ՊՊԾ գնդում «Սասնա ծռերի» կողմից հայտնաբերված «Կամասուտրա» ժամացույցը, դրան գումարած « Հրեշտակների » գումարտակի մերկապարուհի՝ Մագային (Մարգարիտա Կարապետյանին): Չի բացառվում, որ Մագան՝ Շողեր Մաթևոսյանի «Շամիրամ» կուսակցության անդամ է, կամ էլ աշակերտում է Շողերին: Այն, որ անբարոյականները բազմել են իշխանական օթյակներում, դա տեսնում են բոլորը, ամեն մեկը՝ իր անձնական օգտագործման սիրուհուն տեղավորում է բարձր վարձատրվող պետական պաշտոնի՝ սկսած Արդարադատության նախարարից, վերջացրած Հոլանդիայում ու Վիետնամում հավատարմատար դեսպաններին: (http://www.iravunk.com/news/1200 Վիետնամում ՀՀ դեսպանը « կորցրել » է դոլարով պահվող խնայողությունները 26.03.2016 13:3)

Ազգային ժողովի պատգամավորներից շատերն էլ զբաղված են նիստերի ժամանակ «Պոռնո» ֆիլմեր նայելով: Մի խոսքով, Չարիքի իշխանությունը լեցուն է իսկական «Շամիրամ» կուսակցության հեշտասերներով ու Վենետիկյան կուրտիզանուհիներով: Սակայն վերադառնանք «Մեծ գրողին»՝ Հրանտ Մաթևոսյանին, ով դարձել է չարության սիմվոլ: Հիմա շատերը կասեն, թե ի՞նչ կապ ունի նրա կինը կամ նրա արարքները, քանի որ նա իսկապես տաղանդավոր ստեղծագործող էր. Դրա բացատրությունը քիչ ավելի ուշ: (Ըստ Հրանտ Մաթևոսյանի. «գրողը պետք է բարեկեցիկ ապրի, որպեսզի լավ ստեղծագործի, մնացածի վրա թքած»: (http://www.yerkir.am/news/view/101026.html)

Այն, որ « Չարիքի իշխանության » անունը տալիս միշտ հիշում են Հրանտ Մաթևոսյանին, ում խոսքերը լոզունգի պես կպցրել են ամեն անկյունում՝ որպես պետական գաղափարախոսություն: (Ինչպես Ջորջ Օրուել «1984» գրքի մեջ է ասված «Չարիքի իշխանության » լոզունգը. «Պատերազմը խաղաղություն է, Ազատությունը ստրկություն է, Տգիտությունն ուժ է»):

Եվ իզուր չէր, որ Արդարադատության, Մշակույթի, Արվեստի մեջ պետք է անկում գրանցվեր, որովհետև որակին փոխարինեց քանակը, միայն փողի կաշառքի հարաբերության վրա պետք է ստեղծվեր այդ աղբը, որը կոչվում է արվեստ ու մշակույթ: Առհասարակ, նույն բանը կատարվում է բոլոր բնագավառներում՝ կոմպոզիտորների միությունում ու իզուր չէր, որ « Սասնա Ծռերի » դեմ դուրս էին եկել նրանք իրենց հայտարարությամբ, սատարելով Բռնակալին՝ ինչպես Ջորջ Օրուելու «1984» գրքի՝ «Մեծ եղբորը»: Կոմպոզիտոր Ռոբերտ Ամիրխանյանը խոստանում էր «Սասնա ծռերին»՝ զենքը ցած դնելու դեպքում, նրանց մասին երգ գրել, դե սպասենք տեսնենք թե ե՞րբ է կատարելու իր խոստումը: (https://www.youtube.com/watch?v=OOBs1YrkFkI) Չարիքի իշխանությունում Գիտությունների Ազգային Ակադեմիան նույնպես հանդիսանում է տգետների ու հետույքամտնուկների Ակադեմիա, իհարկե ոչ բոլորը, շարքային Ակադեմիկոսները ու գիտնականները սովահար վիճակում են ինչպես բոլորը, չնայած Ակադեմիայի «էլիտան» ոչ միայն հանդիսանում է գործիք ճնշելու համար գիտական միտքն ու առաջընթացը, այլև արգելակում է ցանկացած գիտական նորարություն ու ծրագիր: Բռնակալի քմահաճույքին ծառայելով նրանք ոչնչացնում են գիտությունն ու միտքը, իզուր չէր, որ Հայաստանի ԳԱԱ ծերակույտի ղեկավար Ռադիկ Մարտիրոսյանը շեշտել, որ « Հայաստանը «Քոսոտ » Երկիր է»: ( րթության և գիտության նախարարը համաձայն չէ, թե Հայաստանը «քոսոտ» երկիր է: https://www.youtube.com/watch?v=ngI1ywV8vKw 11 мая 2016 г)

Սովորաբար քաղաքակիրթ երկրներում քաղաքացիական հասարակությունը այսպիսի խոսքեր ասողներին այրում է խարույկի վրա, իսկ մեզ մոտ՝ բարբարոս Ասիայում խրախուսում են, պատահական չէր, որ Ռադիկ Մարտիրոսյանը կրկին անգամ նշանակվեց Ազգային Գիտությունների Ակադեմիայի նախագահ: Նույնիսկ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորեց Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ռեկտոր Ռադիկ Մարտիրոսյանի ծննդյան 80- ամյակը։ (http://www.aravot.am/2016/05/01/686630/Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորել է Ռադիկ Մարտիրոսյանին՝ ծննդյան 80-ամյակի առթիվ 11:36 | Մայիս 1 2016)   Առհասարակ, Չարիքի Իշխանության մեջ բոլոր թվարկածս բնագավառներն ու ծառայությունները ունեն միայն մեկ նպատակ՝ Գովազդային: Գովերգելով Բռնակալի իշխանությունը, ինչպես մի ժամանակ ասում էին «Ընկեր Ստալինը ժողովուրդների հայրն է»:

«Այսքան ուրախ կյանքը մեր, Ընկեր Ստալինն է տվել:
Ջան Ստալին, ջան Ստալին, Ջանս քեզ ղուրբան, Ստալի՛ն…»։


 ՀԱՏՎԱԾ  ՉԱՐԻՔԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԳՐՔԻՑ
Աղբյուրը՝
ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԸ ՈՒ ՉԱՐԱԳՈՐԾ ՈՀՄԱԿԸ - ԳԵՀԵՆԻ ԱՌԱՔԵԼ

Monday, July 7, 2014

ԳՄ. ստալինյան կառույցը մնում է

Հուլիսի 4-ին Հայաստանի գրողների միության հիմնադրման 80-ամյակն էր նշվում։
Բավական խորհրդանշական է, որ միջոցառումը տեղի ունեցավ Կոմեդիայի թատրոնում։
Այս միությունը հասարակական կազմակերպության կարգավիճակ ունի, այսինքն՝ համարվում է «անկախ» կառույց։

Բայց արի ու տես, որ իբրեւ «ՀԱՑԻՎ» միությունը իշխանություններից նվեր ստացավ ծառայողական մեքենա եւ համակարգիչներ։

Ավելին՝ իշխանության կողմից հրապարակված շնորհավորհական ուղերձում էլ նշված է. «Ձեր խնդիրն է գեղարվեստորեն արտացոլել այդ նոր պայմաններն ու իրողությունը, սակայն շարունակել առաջնայինը համարել հայրենիքի ու նրա քաղաքացու շահերը»։

Ստալինի կողմից ստեղծված ստեղծագործական միություններում, փաստորեն, ոչինչ չի փոխվել։ 1930-ականներին բոլշեւիկյան իշխանությունը ճիշտ այսպես հրահանգում էր, թե ինչի մասին եւ ինչպես պետք է գրեն գրողները։

Սա 21-րդ դարն է, բայց ժամանակակից գրողները նույն կերպ, ինչպես անցյալ դարի 30-ականներին՝ դահլիճում նստած, հանգիստ լսում էին իրենց առաջադրված խնդիրը։

Թեպետ, գուցե իսկապե՞ս պետք էր շեշտել, թե ինչի մասին գրեն մեր գրողները, որոնց մեծ մասը ակտուալ թեմաները թողած՝ ժամանակավրեպ ու անհետաքրքիր թեմաներ են շոշափում, ինչի պատճառով ընթերցող չունեն։ Նրանք այնքան կյանքից կտրված են, որ թերթելով նոր հրատարակությունները, մտածում ես՝ լավ, այս հեղինակները ո՞ր մոլորակում են ապրում կամ ե՞րբ են վերջապես 19-րդ դարից հասնելու մեր ժամանակներ։

Պակաս ուշագրավ չէր նաեւ հոբելյանական առիթով իշխանության կողմից մի քանի գրողների ոսկե հուշամեդալով պարգեւատրելու փաստը։ Այն էլ «Հայ գրականության մեջ ներդրած նշանակալի ավանդի համար»։

Վերջին երկու տասնամյակներին գրական ընթացքին քիչ թե շատ հետեւած մարդիկ անգամ մեծ դժվարությամբ կարող են հիշել պարգեւատրված գրողների անունները, եթե չասենք՝ մի քանիսի անունն առաջին անգամ էին լսում։

Մի խոսքով, ստալինյան կառույցը մնում է ստալինյան կառույց՝ բնույթով, գործելաոճով եւ իշխանությանը ծառայելու անվերապահ հավատարմությամբ։

Դե, 80 տարեկան միությունն իր այս «պատկառելի» տարիքում հո չի՞ փոխվելու...

ԿԻՄԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆԻ 
ֆեյսբուքյան էջից

«Աշխարհում 12-20 տոկոսն են կազմում էլեկտրոնային գրքերը»

Գրական գործերին ու գրական տեղեկություններին մեր օրերում ընթերցողը ծանոթանում է ավելի շատ էլեկտրոնային կայքերի՞ միջոցով, թե՞ նախընտրում է գրքերն ու գրական պարբերականները: Ըստ այդմ` ինչպիսի՞ն է գրական մամուլը մեր օրերում: Անդրադառնալով irates.am-ի այս հարցերին, գրողների միության նախագահ ԷԴՈՒԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆԸ նախ թվարկեց գրողների միությունում և գրողների միությունից դուրս գործող գրական պարբերականները` «Գրական թերթ», «Նորք», «Լիտերատուրնայա Արմենիան», «Արտասահմանյան գրականություն», «Գրեթերթ», «Ցոլքեր», «Նարցիս» , «Գարուն», «Անդին»:

Նշեց, որ գրական մամուլը որոշակի պետական աջակցություն է ստանում: Շուտով ՀԳՄ կայքը նորովի կգործի . «Էլեկտրոնային, թե դասական եղանակով են կարդում, պետք չէ հիվանդագին ընդունել: Ով ոնց ուզում է` թող կարդա: Մեր սերունդը կապված է թղթային գրքին, ես ինքս գիրքն այդ ձևով ավելի եմ սիրում, գրքի ձևավորումը, հոտը, ոնց որ ասում են, այդ ամենը, իհարկե, կա, նաև կարդալու սովորություն է առաջանում: Մեկ ուրիշն էլ էլեկտրոնային եղանակով է կարդում: Բայց աշխարհում 12-20 տոկոսն են կազմում էլեկտրոնային գրքերը: Մեզ մոտ տոկոսայինը չգիտեմ, բայց էլի նույն թվերն են: Համենայն դեպս, չի կարելի ասել, թե դասական գիրքը մահանում է, ճգնաժամ է: Հավատանք, որ երկու ձևով էլ պիտի կարդան: Կարևորը ընթերցանությունն է»:

Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Wednesday, May 7, 2014

ԼՂՀ ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանի երազը


Ղարաբաղի գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանն արդեն 30 տարի է՝ նստած է ԳՄ ղեկավարի աթոռին։ 30 տարում ինտրիգներ սարքելով, կասկածելի մրցակիցներին իրար դեմ լարելով, զրպարտելով, երբեմն էլ նաև սպառնալով ու վախեցնելով նրանց՝ նա անառիկ է պահել իր աթոռը։

Ու ահա, նա դարձյալ զրպարտություն, իրեն յուրահատուկ հերթական ստոր կեղծիքն է տպագրել։ Փորձեց լավ զգալ դրանից։ Իր մեջ կուտակված մաղձը, թույնը թափելուց կարծես թե պիտի հանգստանար, թեթևանար, բայց չէր ստացվում, հոգին չէր խաղաղվում։ Գնաց աշխատավայր, քարտուղարուհին սուրճ մատուցեց, սակայն նրան թվաց, թե քարտուղարուհին խղճահարությամբ նայեց իրեն։ Քիչ հետո դուռը ծեծեցին, ներս մտավ աշխատողներից մեկը, ինչպես միշտ՝ վախեցած ու շողոքորթ ժպիտը դեմքին սառած։ Բայց սա էլ կարծես խղճահարությամբ էր նայում իրեն։

Մինչև կեսօր նրա մոտ եկան նաև կոլեգաներից մի քանիսը։ Բոլորն էլ նրանից վախենում էին, բայց Հակոբյանին թվաց, թե սրանք էլ են իրեն մի ուրիշ ձևով նայում՝ խղճահարությամբ ու ցավով։ Ասես եկել են իրեն ցավակցելու։

Կեսօրից հետո Ղարաբաղի ԳՄ նախագահը որոշեց չգնալ աշխատանքի, որովհետև աստիճաններով բարձրանալիս հարևանը նույնպես ցավակցական հայացքով էր նայում և նույնիսկ մի տեսակ բարևեց։ Այն էլ ոչ թե բարև էր, այլ կարծես ասում էր՝ մնաս բարով...

Հակոբյանն ուզում էր բղավել, գոռալ, ասել, որ կենդանի է դեռ, ոչ մեկի խղճահարության կարիքը չունի, արդեն 30 տարի անփոփոխ ղեկավարում է Ղարաբաղի գրողների միությունը, դեռ մի այդքան էլ է ղեկավարելու։ Ուզում էր գոռալ, հայտարարել, որ ինքը Հայաստանի ու Ղարաբաղի ամենահարուստ գրողն է, այնքան փող ունի, որ կարող է իրեն ցավակցող հարյուրավորներին գնել, բայց կոկորդից ձայնի փոխարեն ինչ-որ խռխռոց դուրս եկավ։

Այդ գիշեր Հակոբյանը շատ վատ քնեց։ Բայց դա ոչ թե քուն էր, այլ մի անտանելի մղձավանջ։ Երազներն էլ խառն ու կցկտուր էին։ Հետո երազում տեսավ նրան։ Դուռը կամաց բացվեց, ու ներս մտավ նա՝ Հակոբյանի խիղճը։ Այս անգամ չբարևեց նույնիսկ։ Մթնված ու անտրամադիր էր։

- Սլավի՛կ, էդ ի՞նչ ես արել նորից,- հանդիմանանքով ասաց նա։-Ուրիշների ստորագրությամբ՝ այնքա՜ն գրեցիր, կեղծեցիր, զրպարտեցիր, չհանգստացա՞ր, հիմա էլ նույն զրպարտություններդ սկսել ես քո ստորագրությամբ տպել։ Ախր, քեզ ոչ ոք չի հավատում, դու ինքդ բոլորից լավ գիտես, որ ստում ու կեղծում ես։ Մարդիկ արդեն ծիծաղում են քեզ վրա։ Անցյալ անգամ էնքա՜ն երդվել էիր, խոսք էիր տվել, որ վե՛րջ, էլ զրպարտություններ չես գրելու։ Գոնե մի անգամ տղամարդու պես տեր կանգնեիր խոստմանդ։ Էդքան խաբելով, պարսավանքներ գրելով, ինտրիգներ սարքելով ո՞ւր ես գնում, մտածե՞լ ես այդ մասին։ Գոնե մի անգամ հետ նայե՞լ ես անցած ճանապարհիդ։ Կոխած տեղդ ոչ միայն ծաղիկ, խոտ էլ չի բուսնում։ Ոչ մի սրբություն չունես։ Անգամ նահատակված մարդու՝ Վարդան Հակոբյան-Հեսու վարդապետի էջն ես կողոպտել «Վիքիպեդիայում» և այնտեղ քո կենսագրությունը խցկել՝ մոռանալով ջնջել «վախճանվել է 1915 թ. Մուշի մոտ» տողը...

Հակոբյանը փորձեց հակաճառել, բայց բառերի տեղ բերանից անհոդաբաշխ ինչ-որ ձայներ դուրս եկան։

- Չէ՛, մի՛ խոսիր, դու լռի՛ր,- Խիղճն այս անգամ շատ զայրացած էր երևում,- հեքիաթներդ նորից չպատմես։ Վե՛րջ տուր, երդվում ես ու ստում, փորձում հիմարացնել բոլորին։ Գոնե ինձ հետ անկեղծ եղիր, մի՛ խաբիր, մի՛ կեղծիր։ Քո պատճառով արդեն ամաչում եմ մարդամեջ դուրս գալ։ Վերջին անգամ փողոցում անցորդներն այնպես էին ինձ նայում, կարծես օտար մոլորակից եկած հրեշ լինեի։ Մեկն էլ արհամարհանքով ասաց՝ քեզնից ի՞նչ Վարդան, չէ՜ մի, Վարդան Մամիկոնյա՜ն... Քո Սլավիկ անունն էլ փոխել ես մեր քաջ հերոսի անունով՝ որ ի՞նչ։

Կենսագրությունումդ էլ գրում ես. «Վ. Հակոբյանի ստեղծագործությունները տպագրվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, վրացերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով»։ Երևանում օտար լեզուների «գիտակ» մի քանիսին թարգմանել ես տալիս գրածներդ, Երևանում էլ տպում, որ ի՞նչ։ Ասես անգլիացին ու ֆրանսիացին էնտեղ ոտ ու ձեռ ընկած, իրենց դեսպանների միջոցով մակուլատուրադ իրենց երկիր արտահանելու մասին են մտածում միայն։ Այն դեպքում, որ քո հայրենիքում 20-30 ընթերցող չունես...

Ինչո՞ւ ես անամոթ ստեր տարածում քո խամաճիկների ստորագրությամբ, իբր, «Արցախը մայր Հայաստանին միացնելու մասին նամակի նախաձեռնողներից ու պատրաստողներից մեկն ես ու նամակի տակ առաջին ստորագրության հեղինակը», իբր, «Վարդան Հակոբյանը ոչ միայն պոետ է, այլ ազատամարտիկ, քաղաքական գործիչ...», ու այդ անամոթ խաբեությամբ ոգևորված տարածել ես, թե «մայիսի 8-9-ը Վարդան Հակոբյանն ակտիվորեն մասնակցել է Շուշիի ազատագրության ռազմագործողությանը»... Գոնե կյանքում 10 մետրից զենք տեսած լինեիր, էլ չեմ ասում՝ զենք բռնած։ Բանակում չես ծառայել ու զորակոչի ենթակա տղաներիդ էլ 1992-ի փետրվարին Մարտակերտի շրջանից վիրավորներ տեղափոխող ուղղաթիռով փախցրել ես Երևան, հետո էլ դու մեկնել...

- Հերի՛ք է, լռի՛ր,- Հակոբյանի դեմքը կապտել էր։

- Ո՛չ, հերիք չէ։ Իսկ դու այդ «հերիքի» մասին երբևէ մտածե՞լ ես։ Հարցազրույցներ ես տալիս, հին փչոցիդ նոր փչոցներ գումարում։ Ասում ես՝ «Լինել Արցախի գրողների միության ղեկավար, նշանակում է ոչ թե պաշտոն վարել, այլ՝ մարտական դիրք գրավել»: Այդ որտե՞ղ ես մարտական դիրք գրավել՝ Երևանո՞ւմ, թե՞ Ստեփանակերտի կառավարական շենքերի շուրջ՝ իշխանություններից մի բան մուրալու համար։ Ինձնից էլ շարունակ փախչում ես, վախենում ես հիշեցնեմ «քաջագործություններդ»։ Արցախի ինքնապաշտպանության համար զենք ձեռք բերելու համար հավաքված սուղ միջոցներից այն տարիների համար պատկառելի 1700 ռուբլի էիր վերցրել. ի՞նչ ես արել այդ գումարը...

- Բավակա՛ն է...

- Քո միությունում Վերահսկիչ պալատի կողմից անցկացված ստուգումները հիշիր, որի մասին գրել էին թերթերը։ Ու դեռ միայն մի տարվա ֆինանսական գործերդ էին ստուգել և բազմաթիվ խայտառակ խախտումներ հայտնաբերել։ Ի՞նչ կլիներ վիճակդ, եթե քո 30 տարվա գործունեությունդ ստուգեն և դուրս գան կուտակած միլիոններիդ վրա։ Այդ մասին մտածե՞լ ես... Եթե մեկը հարցնի, թե ինչպե՞ս ես 1990-ականներին սփյուռքից կարիքավոր գրողների համար օգնությունից 100 դոլոր ստացել՝ որպես կարիքավոր գրող և 10 տարի հետո սկսել լողալ միլիոնների մեջ, ի՞նչ ես պատասխանելու... Մեր բարեկամ, մշակույթի գործիչ Շահեն Մկրտչյանն է նույնիսկ ձեռ առնում քեզ։ Ինձնից լավ ես հիշում, թե ինչ է գրել. «Դու ասպարեզ ես ելել մի հզոր բարերարի՝ Կևորկովի հովանավորությամբ... Վարդան բանաստեղծը չի գրավում իր հաստատուն տեղը ազգային գրականության մեջ, թեև շատ հեշտությամբ մեկը մյուսի հետևից գրքեր է ասպարեզ հանում... Իբրև համագյուղացի, մի քիչ էլ բարեկամ, խորհուրդ կտայի, որ մանր-մունր քինախնդիր բաները մի կողմ թողնես և զբաղվես ավելի լուրջ գործերով: Վերջակետ դնես «քողարկված» ստորացուցիչ մուրացկանությանը, կարևոր հարցերը սեփական ստամոքսի պրիզմայով լուծելու գեշ սովորությանը... Երեկ քեզ դիտողություն անողներին լռեցնում էիր Կևորկովի հետ ունեցած քո ջերմ հարաբերություններով, իսկ այսօր, դրության տեր պաշտոնյաների անունները շահարկելով, փորձում ես նույնը կատարելու»...

- Լռի՛ր, մի՛ շարունակիր,- Հակոբյանը վախեցած շուրջը նայեց,- կլսեն...

- Իսկ ինչո՞ւ լսելու մասին 2010 թվականի այն օրը չես մտածել, երբ Արցախի իշխանություններին վախեցնելու համար, շանտաժի նպատակով քո գրողների միության վարչությունը հավաքել ու հարց ես բարձրացրել. «Առաջարկում եմ ԼՂՀ գրողների միությունը դուրս բերել ԼՂՀ կազմից և դիմել Ադրբեջանի գրողների միությանը, այդ պետության գրողների միության կազմում ընդունելու խնդրանքով»: Բախտդ բերել էր, որ այդ խայտառակ դեմարշիդ մասին իշխանությունները չեն իմացել, Երևանում՝ նույնպես... Բայց կոլեգաներդ արդեն փսփսում են տարբեր մարդկանց մոտ...

- Վերջացրո՛ւ, վերջացրո՛ւ... Եկել, ինձ դասեր ես տալիս,- Հակոբյանը կատաղած ոտքի ելավ ու գրպանից մի թուղթ հանեց։- Հապա ինչպե՞ս վարվեմ սրա հետ։ Տպագրվելու օրից 20 տարի է անցել, բայց սրա պատճառով քուն ու հանգիստ չունեմ։

Խիղճը վերցրեց թուղթն ու սկսեց հանգիստ կարդալ.

- Ես անկեղծորեն հավատում եմ քեզ,
Դու Ղարաբաղի մասին երգ չունես,
Եվ բանաստեղծի սիրտ չունես մաքուր,
Դու հոնորար ես բառերից սարքում։

Քոնը կեղծելն ու շողոքորթելն է,
Քոնը քծնությամբ պաշտոն շորթելն է,
Քոնը իրար դեմ մարդկանց լարելն է,
Քոնը ամբիոնից ստից ճառելն է։

Քոնը սակարկել, դռներ բախելն է,
Քոնը, ընչաքաղց, առնել-ծախելն է,
Քոնը շանտաժն ու վայրահաչելն է,
Քեզնից ուժեղի ոտքը պաչելն է։

Մատնելն է քոնը, քոնը փքվելն է,
Քոնը սրբության վրա թքելն է:
Դու երկու տիրոջ ոտք լիզող շուն ես,
Դու Ղարաբաղի մասին երգ չունես։

Դե, հա, գիտեմ, Վազգեն Օվյանի պամֆլետն է քո մասին... Բայց խոստովանիր, որ լավ է գրել, իսկը քո դիմանկարն է, մի ավելորդ տող, մի ավելորդ բառ չկա, քո քանդակն է...

- Լռի՛ր, լռի՛ր, լռի՛ր- Հակոբյանը բռունցքը կատաղած զարկեց սեղանին, բայց այնպես պինդ էր զարկել, որ ցավից վեր թռավ։

Լույսն արդեն բացվում էր, բայց մահճակալին կիսանստած, քրտինքի մեջ կորած Հակոբյանին թվաց, թե չորս կողմը խավար է։

ՎԱՀՐԱՄ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ

Հ.Գ. - Օգտագործված փաստերը վերցված են հայաստանյան և արցախյան մամուլից...

Աղբյուրը՝
  7 or.am

                 Zham.am

Tuesday, April 22, 2014

Գրողների միությունը որևէ առնչություն չունի մրցանակների հետ


Հարցազրույցներ ՀՀ ԳՄ նախագահ Էդ. Միլիտոնյանի հետ

- Պետական եւ նախագահի մրցանակների շնորհումն ամեն անգամ աղմուկի առիթ է դառնում: Այս տարի եւս կոնֆլիկտ եւ աղմուկ եղավ: Մեղադրանքներ հնչեցին, որ գրողների միջամտությամբ է այս կամ այն հեղինակը մրցանակ ստացել։ Որքանո՞վ է մրցանակաբաշխությունն առնչվում Գրողների միության հետ։

- Պետական մրցանակը եւ նախագահի մրցանակը Գրողների միության հետ չեն առնչվում։ Եթե դիմում են հանձնաժողովի անդամի որեւէ թեկնածու ներկայացնել, Գրողների միությունը ներկայացնում է։ Առնչվում է միայն այդքանով, բնականաբար՝ Գրողների միությունը չի ձեւավորում ոչ հանձնաժողովը, ոչ էլ հանձնաժողովի աշխատանքներն է կազմակերպում։ Ցավալի է, որ հաճախ հենց Գրողների միության նախագահի անձի հետ են կապում, թե ինքն է հերթական թեկնածուին կամ մրցանակակրին որոշում։ Գոնե իմ այս աշխատանքային շրջանում նման բանով ես չեմ զբաղվել, ոչ մասնակցել եմ այդ հանձնաժողովների աշխատանքի ընթացքին, ոչ էլ որեւէ առաջադրված գրողի հարցով լոբբինգ եմ արել կամ խոսել ինչ-որ մեկի դեմ:

- Նախագահի այս տարվա մրցանակաբաշխության հետ կապված աղմուկի վերաբերյալ ի՞նչ կասեք։ Հայտնի է, որ այս տարի ներկայացված աշխատանքներից ոչ մեկը բավարար ձայներ չստացավ, եւ մրցանակը չհանձնվեց:

- Բնականաբար, որեւէ առնչություն մենք չենք ունեցել, Գրողների միությունն անգամ հանձնաժողովի անդամ չի առաջադրել։ Իսկ ես եթե որեւէ հանձնաժողովի անդամ չեմ, բարոյական չեմ համարում այդ հանձնաժողովի աշխատանքներին խառնվել։ Եթե որեւէ գրող ստացել է կամ չի ստացել, դա հանձնաժողովի քննարկման եւ քվեարկության խնդիրն է եղել։ Եվ դա էլի կապել Գրողների միության հետ, կարծում եմ՝ ծուռ հայելիների աշխարհից է։ Ասել, թե միայն բանաստեղծներն են ստանում, այդպես չէ, վերջին 10 տարվա ընթացքում մի շարք արձակագիրներ եւս ստացել են։ Եվ ՀՀ պետական, եւ նախագահի մրցանակներ են ստացել Ռուբեն Հովսեփյանը, Վահագն Գրիգորյանը, Վահագն Մուղնեցյանը, նրանցից առաջ՝ Աղասի Այվազյանը եւ ուրիշներ։ Որեւէ խտրականություն չի եղել, դա հանձնաժողովների խնդիրն է, իրենք քննարկում, իրենք էլ քվեարկում են։

- Բայց, այդուհանդերձ, ամեն տարի աղմուկ է բարձրանում, անգամ մամուլով են դժգոհում անարդար կամ կողմնակալ վերաբերմունքի համար։ Ո՞րն է պատճառը։

- Մեր գրողներից շատերը մտածում են, որ իրենց գործն է արժանի, դա իրենց ճաշակին, խղճին թող մնա, ես չէ, որ պիտի ասեմ, թե ով ինչպես մտածի, ամեն գրող էլ իր մասին ունի կարծիք, գուցե մեկինը չափազանցված համարենք, մյուսինը՝ խիստ օբյեկտիվ, դա գրողի խնդիրն է։ Համենայնդեպս, ես մի բան չեմ կարող լրջորեն ընդունել, երբ ամեն անգամ մեկը ստանում է, մի 8-9 թեկնածու բողոքում են, թե ինչու նա, եթե չստացողներից որեւէ մեկն էլ ստանար, մյուսները նորից դժգոհելու էին։ Որքան հասկանում եմ, սա լուրջ չէ անվանի գրողի համար, բոլորն էլ պիտի հակված լինեն հարգելու միմյանց գործը, եւ իրենց համարելով ամենաարժանավորը՝ մեղադրել մյուսի գործը, ճիշտ չեմ համարում։ Հանձնաժողով կա՝ թող քննարկի։

- Մրցանակաբաշխությանը մասնակցող գրողները դժգոհում են, որ հանձնաժողովի անդամները ներկայացված գրքերն անգամ չեն կարդում։ Հնարավոր չի՞ մտահոգ ու բարեխիղճ մարդկանցից հանձնաժողով կազմել։

- Թե ինչու չեն կարդում, այ, դրա պատասխանը չեմ կարող տալ, որովհետեւ ոչ հանձնաժողովի անդամ եմ, ոչ էլ կարող եմ նրանց փոխարեն ասել, եւ այդ ասողները չգիտեմ, թե ինչի վրա են հիմնվում։ Իսկ պետական եւ նախագահի մրցանակների հանձնաժողովների կազմավորման գործում մենք որեւէ գործ չունենք, որպես Գրողների միություն։

- Մի տխուր հանգամանքի էլ եմ ուզում անդրադառնալ. նաեւ շոշափվում է, թե Հովհաննես Գրիգորյանի հիվանդությունը դեր է խաղացել նրա պետական մրցանակ ստանալու որոշման մեջ, բացի այդ, որ Լեւոն Անանյանը նախապես որոշում էր, թե ով է մրցանակ ստանալու։

- Եվ ուզում եմ ավելացնել, թե ասելը, որ Հովհաննես Գրիգորյանին հիվանդության համար են մրցանակ տվել, դա անարգանք է նրա հիշատակի նկատմամբ։ Ամեն գրող թող իր մեջ մտածի՝ արդյո՞ք ինքն ավելի շատ գործ է արել մեր գրականության համար, գեղարվեստական մտքի զարգացման համար, քան Հովհաննես Գրիգորյանը, քան այդ սերնդի որոշակի գրողներ։ Բանաստեղծ են, թե արձակագիր, նշանակություն չունի, այդ մարդիկ 40-50 տարի մասնակցել են գրական ընթացքին, եւ այդ մարդկանց մրցանակ տալը ես խիստ դրական եմ համարում, ճիշտ եմ համարում։ Այդտեղ հիվանդությունը դեր չի խաղացել, Հովհաննես Գրիգորյանի գրականությունն արժանի էր պետական մրցանակի, եւ ստացել է։ Իսկ թե Լեւոն Անանյանը մեր գրողներից մեկին նախապես ասել է, թե Միլիտոնյանին ենք տալիս մրցանակը, ես դա բացառում եմ, որովհետեւ ես Անանյանին չէի ասել, որ իմ գիրքը ներկայացրել եմ, եւ նա իմ անունը չէր կարող ասել։ Անանյանը պետական մրցանակի հանձնաժողովի նախագահն էր, բայց ես չեմ կարծում, որ նախագահն է միանձնյա որոշում, փակ-գաղտնի քվեարկություն է, եւ ամեն մարդ իր ճաշակի եւ ընտրության տերն է։

 Ֆելիքս ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

Հարյուրամյակ կնշվի, պետբյուջեից լիքը փող դուրս կգրեն, հերթապահ որմազդները կկախվեն, հերթական միջոցառումները կարվեն, կմոռացվի-կգնա…


Հարցազրույց հայագետ, պատմաբան, կինոգետ, բանասիրական. գիտությունների. թեկնածու Արծվի Բախչինյանի հետ:

-Ի՞նչ խնդիրներ է լուծում գրականությունը, մարդկության կենսագրության մեջ և ի՞նչ խնդիրներ է լուծում հիմա:
-Գրականությունը դարեր շարունակ եղել է ժամանակների և սերունդների միջև մտավոր կապն իրականացնող ու պահպանող մեծագույն միջոցը։ Այն մշտապես եղել է բազմագործառույթ՝ մարդկության հիշողությունը, պատմությունը հավերժացնելուց մինչև որպես ժամանցի միջոց ծառայելը։ Այսօր էլ այն լուծում է իր սկզբնավորման ժամանակաշրջանից առկա նույն խնդիրները, մեկի համար լինելով աշխարհաճանաչողության խոր աղբյուր, ոմանց համար՝ բիզնեսի տեսակ, առանձին ազգերի համար՝ սեփական ինքնության պահպանման հզոր զենք կամ աշխարհին ներկայանալու այցետոմս։ Իսկ առհասարակ, գրականությունը կարելի է սահմանել որպես լեզվի, որպես հանրային-մշակութային մեծ արժեքի, լավագույն դրսևորումը։ Մեկ դարից ավելի է, ինչ գրականությունն ունեցավ մրցակից՝ ի դեմս կինոյի, սակայն քանի կա մարդկությունը, նրա այդ երկու հանճարեղ մշակութային հայտնագործություններն էլ զուգահեռաբար, միմյանց լրացնելով, շարունակելու են իրենց առաքելությունը։

-Տարբերվո՞ւմ է ժամանակակից հայ գրականությունը համաշխարհային արդի գրականությունից: Եվ հատկապես ինչո՞վ է պայմանավորված այդ տարբերության առկայությունը:
-Չի կարող չտարբերվել, դեռ այդքան չենք համաշխարհայնացվել։ Իսկ այդ տարբերությունը թերևս պայմանավորված է մեր ազգի անցած ուղիով ու փորձառությամբ, մեր լեզվի, գրականության առանձնահատկություններով… լուրջ տեսական հարց է, որ գիտական հիմնավորում և վերլուծություն է պահանջում։

-Մոտենում է ապրիլի 24-ը… չե՞ս կարծում, որ ամեն տարի, նվնվում ենք, փաստավավերագրական ֆիլմեր ենք ցուցադրում, բողոքում ենք, սպասում, թե այդ օրը ո՛ր երկրի նախագահը ցեղասպանություն բառը կարտասանի… Այսպես մինչև ե՞րբ:
-Մինչև որ կունենանք հստակ պետական քաղաքականություն ցեղասպանության խնդրի շուրջ։ Երբ կհասկանանք, որ հարցը վաղուց ճանաչել տալու մակարդակից վեր է բարձրացել, որ արդեն պետք է խոսել միջազգային իրավունքի հարթությունից։ Մեր ներկա իշխանությունները պիոներ-պալատի մակարդակի միջոցառումներից մի աստիճան չեն բարձրանում ոչ միայն ցեղասպանության, այլև շատ ուրիշ լուրջ խնդիրների առումով։ Հարյուրամյակ կնշվի, պետբյուջեից լիքը փող դուրս կգրեն, հերթապահ որմազդները կկախվեն, հերթական միջոցառումները կարվեն, կմոռացվի-կգնա, մինչդեռ պետական լուրջ քայլեր, ինչպես միշտ, չեն կատարվի։ Այսինքն, ումի՞ց սպասել պետական լուրջ քայլեր, եթե այսօր պետությունն ինքը դարձել է հեղհեղուկ մի հասկացություն…

-Կա՞ թեմա, որը կարծում ես, որ այսօր շատ կարևոր է, մինչդեռ այդ թեմաների մասին մարդիկ չեն խոսում… ֆիլմեր չեն նկարահանվում…
-Իհարկե, շատ ցանկալի կլիներ ավելի բացեիբաց խոսել մեր սոցիալական, ընտանեկան կյանքի մի շարք արատավոր կողմերի, հայ կնոջ իրական վիճակի մասին, մեզանում արմատավորված փարիեսցիության, կեղծ արժեքների մասին, որոնցից վայրկյան առաջ ազատվելը կնպաստեր մեր հանրության առողջացմանը։ Այս հարցերից մի քանիսին անդրադարձել եմ վերջերս հրատարակած իմ պատմվածքների գրքում։

-Վերջին ֆիլմը, որ նայել ես ու հավանել, ավելին՝ կինոգետի աչքերով…
-Որպես օրենք՝ ավելի շատ նայում եմ ու չեմ հավանում։ Մեծ սպասումներ չունեի Արոնոֆսկու «Նոյից» (թեև նա հետաքրքրական ռեժիսոր է)։ Վերջին հավանածս կինոնկարներն են Միխայել Հանեկեի «Սերը» և Ան Լիի «Պիի կյանքը»։ Վերջինը չափազանց ուշագրավ էր ոչ միայն իր ուղերձով և պատմությանը շնչակտուր հետևել տալու վարպետությամբ, այլև տեխնիկայի, տվյալ դեպքում՝ համակարգչային գրաֆիկայի գերազանց գործածությամբ, որ լիովին մոռացնել է տալիս գեղարվեստական պայմանականությունը։

-Ո՞վ Է Արծվի Բախչինյանը… նման հարց տվե՞լ ես երբևէ, ինքդ քեզ…
-Շատ հաճախ տալիս եմ այդ հարցը։ Ո՞վ է Ա. Բ.-ն… իր ծնողների զավակը, իր բալիկների հայրը, որ շատ է սիրում պատմաբանասիրական հետազոտություններ, կինո, բալետ, խոհանոցային գործեր… Իսկ եթե լուրջ՝ իր երկրին, իր մշակույթին կառչած, միաժամանակ ողջ աշխարհի հետ բաց շփվող մի տեսակ, որը մշտապես տառապում է իր ժողովրդի ցավերով ու երկրում տիրող անօրինությունից ու փորձում է իր ամենօրյա գործերով իր լուման ներդնել մեր համընդհանուր գործում։ Լավ ձևակերպեցի՞…

Հարցազրույցը՝ Արթուր Հայրապետյանի